Makale

Muayene hatasının kalite kaybına ve üreticiye etkileri

Gülser Köksal – ODTÜ Endüstri Müh. Bölümü
Aysun Taşeli – Atılım Üniversitesi Matematik Bölümü

Giriş
Kalite anlayışı, özellikle son elli yılda önemli değişikliğe uğramıştır. Kalite, daha önceleri hatalı parça sayısı ya da yüzdesi ile değerlendirilirken, artık içinde pek çok parametreyi barındıran daha karmaşık bir kavram haline gelmiştir. Kalite sürekliliğe gereksinim duyar. Kullanıcı ürün kalitesinin gerçek değerlendiricisidir. Tüketici talepleri, ürün niteliklerinin belirleyicisi konumundadır. Üretici de, müşteri taleplerini daha teknik bir dile çevirerek ürün ve süreç hedefleri ile sınırlarını belirlemektedir (Kolarik, 1995). Müşteri taleplerine yönelik giderek artan bu önem, Taguchi’nin sunduğu kalite kaybı kavramı ile açıklanabilir. Geleneksel kalite anlayışına göre, spesifikasyon sınırları içinde olduğu sürece kalite karakteristiği değerleri arasında bir fark yoktur. Ross (1996) bu yaklaşımı “kale direği” anlayışı olarak adlandırmıştır. Bu anlayışa göre, spesifikasyon sınırına çok yakın ancak sınırlar içerisinde değere sahip bir parça ile hedefte ya da hedefe çok yakın değere sahip bir parça arasında fark gözetilmemektedir. Ancak günümüzde spesifikasyonları sağlayan değerler üretmek, müşteri tatminini sağlamak ve pazardaki rekabet edebilir pozisyonu elde tutabilmek için değildir. Genichi Taguchi, kalite karakteristik değeri belirlenen sınırlar içinde olsa da her ürünün müşteriye bir kaybı olduğuna dikkat çekmiştir (Taguchi, 1986; Kalorik, 1995). Bu, ürünün kullanım süresi boyunca neden olduğu her türlü parasal ve parasal olmayan kayıp olarak düşünülebilir. Müşteri, ürün ancak hedefleneni sağladığı zaman tam olarak düşünülebilir. Müşteri, ürün ancak hedefleneni sağladığı zaman tam olarak tatmin olabilir. Kalite kaybı ve dolayısıyla da müşterinin memnuniyetsizliği, ürünün kalite karakteristiğinin değeri hedeften uzaklaştıkça artar. Taguchi bu yüzden ortalamada hedefi ve bu ortalamadan en az sapmayı amaçlayan bir kalite performansına ulaşmayı hedefler. Bunu, performansta tutarlılık olarak adlandırmak da mümkündür (Summers, 2000; Devor, Chang ve Sutherland, 1992).

Kalite Kaybı
Yukarıda da belirtildiği gibi, Taguchi, ortalamada hedefi amaçlayan ve sapmaların en az olduğu bir kalite performansının önemini vurgulamıştır. Bu anlayışa göre bir ürünün iki yönlü bir X kalite karakteristiği açısından beklenen (ortalama) kalite kaybı, sürecin ortalamasının (m) hedeften (T) sapmasına ve kendi içindeki değişkenliğine (2) bağlı olarak aşağıdaki gibi belirlenebilir (Taguchi, 1986):
E[L(x)] = c [(m - T)2 + s2 ]
Şekil 1 böyle bir kalite kayıp fonksiyonunu göstermektedir. Bu Şekilde, LLs ve ULs, parçayı yeniden işleyebilmek için parçanın alması gereken, sırasıyla, en düşük ve en yüksek X değerlerini, benzer şekilde LSL ve USL ise parçayı kabul edebilmek için parçanın alması gereken, sırasıyla, en düşük ve en yüksek X değerlerini gösterir. Yukarıda verilen ortalama kalite kayıp ifadesi, müşteri memnuniyetini ölçmede ve süreçlerin performanslarını değerlendirmede kullanılabilir. Ancak muayene ölçüm hataları bu değerlendirmenin yanıltıcı olmasına neden olabilir. Aşağıda ölçüm hatası ile ilgili bir tanım verilmekte ve bu tip bir hatanın kalite kaybına etkisi sunulmaktadır.

Ölçüm Hatası 
Bir sürecin sonucu her ölçüldüğünde, kaydedilen değerler arasında bir değişkenlik gözlenir. Bu değişkenlik iki sebepten kaynaklanmaktadır: Ilki, üretilen parçalar arasındaki değişkenlik, diğeri ise ölçümün mükemmel olmamasıdır. Buna göre, ölçülen değerlerdeki değişkenlik aşağıdaki gibi tanımlanabilir:

s2 ölçülendeğerler  = s2ürün + s2ölçümhatası

Bu yüzden ölçüm sistemi yeterliliği, süreç kontrolünde ve kalite iyileştirme çalışmalarında ele alınması gereken konulardan biridir (Montgomery, 2001). Ölçüm sistemleri ile ilgili iki temel kavramdan bahsetmek mümkündür: 
1. Doğruluk: Doğruluk, kalite karakteristiğinin gerçek değeri ile ölçülen değeri arasındaki sapmayı ifade etmektedir. Bir ölçüm sisteminde, bir parça tekrar tekrar ölçülecek olursa, gözlenen her değer diğerlerinden farklılık gösterebilecektir. Ancak gözlenen bu değerlerin ortalaması, gerçek kalite karakteristik değerine yaklaşacaktır. Yani doğruluk, ölçüm değerlerinin konumu ile ilgilidir. Bu çalışmada, ölçüm aletinin kalibre edildiği ve ölçüm sisteminin doğru olduğu varsayılmıştır. 
2. Kesinlik:  Kesinlik veya hassaslık, ölçümlerin değişkenliği ile ilgilidir. Bu değişkenlik iki unsurdan oluşmaktadır:
a. Tekrar Edilebilirlik: Ölçüm cihazı, aynı parça için ölçümü tekrar edemediği zaman gözlemlenen değişkenliği belirtmektedir. 
b. Yeniden Üretilebilirlik: Ölçüm sistemindeki farklı operatörler aynı parça için aynı ölçümü gerçekleştiremediği zaman gözlemlenen değişkenliği belirtmektedir. Bu çalışmada incelediğimiz ölçüm hatası aşağıda tanımlanan ölçüm kesinliğidir:

s2 ölçülendeğerler  = s2ürün + s2ölçümhatası
6sölçümhatası'nın spesifikasyon sınırları arasındaki farka oranı P/T (precision-totolerance) oranı olarak bilinir ve ölçüm yeteneğini değerlendirmek için kullanılır (Kolarik, 1995).